خدایا شروع سخن نام توست
وجودم به هر لحظه آرام توست
دل از نام و یادت بگیرد قرار
خوشم چونکه باشی مرا در کنار
سلام و عرض ادب و احترام خدمت شما همراهان همیشگی مجله _آنی
امیدوارم حال دلتان عالی و روزگار بر وفق مرادتان پیش برود.
تاریخ شفاهی _ قصه بی تفاوت انسان هاست.داستان هایی که در عمق نگاه ها و در سکوت لحظه ها پنهان مانده اند.این تاریخ نه در کتاب های قطور و نه در اسناد رسمی – بلکه در قلب ها و زبان های زنده جریان دارد.
هر روایت، قطره ای است در دریای خاطره ها، که مانند نسیمی آرامه _ پرده های فراموشی را کنار می زندو صدای خاموش دیروز را به گوش امروز می رساند.این قصه ها ، گاه تلخ و گاه شیرین و گاه پر از اشک و مملو از لبخندند ، بازتابی از زندگیست که تنها در گذر زمان رنگ و بوی واقعیت میگیرد.
امروز این افتخار را داریم که در این گفتگوی ویژه در خدمت جناب اقای محمد مهدی ارجمندی مستندساز و تاریخ پژوه باشیم.
همراه باشید.
درود بر شما جناب آقای ارجمندی، امیدوارم که روزگار به کامتان باشد و قلبتان لبریز از آرامش. ممنونم که دعوت ما را پذیرفتید و امروز مجله_آنی این افتخار را دارد که در خدمت شما بزرگوار باشد.
1/ لطفا کمی در مورد خودتان بگویید؟
با سلام خدمت شما و مخاطبین محترم مجله آنی من محمد مهدی ارجمندی هستم، تاریخ پژوه و مستند ساز از سال 1385 اختصاصا کار پژوهش در تاریخ مشروطه انجام دادم و از سال 1390 در حوزه بختیاری و مشروطه فعالیت داشتم. در سال های اخیر بیشتر فعالیتم در حوزه مصاحبه های تاریخ شفاهی بوده.
2/ چه چیزی شمار ا به سوی تاریخ شفاهی جذب کرد؟
مصاحبه هایی که بیشتر انجام دادم مصاحبه های تاریخی بوده با افراد که در وقایع تاریخی در قبل و بعد از انقلاب نقش و یا حضور داشته اند. هم برای فیلم های مستند و هم برای اختصاصا گفتگوهای تاریخ شفاهی. تاریخ شفاهی یکی از شیوه ها و روش های جدید در کار پژوهش در تاریخ است که برای شرح شناسایی وقایع و رویدادها و حوادث تاریخی بر اساس دیده ها، شنیده های شاهدان و فعالان مرتبط با اون واقعهمی پردازد.
3/چه منابعی در تاریخ به عنوان منابع اولیه و ثانویه شناخته میشوند؟
منابع اولیه در زمان وقوع یا نزدیک به آن نوشته شده است این تعریفی است که ما میتونیم از منبع اولیه داشته باشیم. منابع ثانویه تحقیقاتی که سالها و یا قرن ها بعد نوشته شده و بعدها مورد استناد قرار میگیره، به عنوان مثال ما یک تاریخ مشروطه داریم به اسم تاریخ مشروطه ناظم الاسلام کرمانی که در زمان تاریخ مشروطه توسط ناظم الاسلام کرمانی نوشته شد یعنی 1 سال بعد از آن وقایع از 1285 تا 1288 و بعد تا زمان حیاتشان تکمیل شده، مواردی اشافه شد.یک تاریخ مشروطه ای داریم مثل تاریخ مشروطه ی ماشاله آجودانی به اسم مشروطه ایرانی که در دهه 80 شمسی نوشته شد و یا ایران بین دو انقلاب از یرواند آبراهامیان، اینها میشه گفت تقریبا نیم قرن بعد نوشته شده بر اساس اسناد و بر اساس منابع اولیه اینها در غالب منبع ثانویه قرار داده میشوند.
4/ نقش تفسیر شخصی مورخ در بازسازی گذشته چقدر مهم است؟
نقش تفسیر شخصی مورخ یا واقعه نگار منوط به این است که یکسری اقتضاعات زمان و مکان را در نظر بگیریم و در ظرف مکانی و زمانی خودش یک رویداد را قضاوت بکنیم، به عبارت ساده تر باید بی طرف باشیم و یا حتی اگر نسبت به یک شخص یا یک جریان سمپاتی داریم این را در قلممان نباید نشون بدیم ، هنر یک مورخ یا یک وقایع نگار باید این باشه که درسته نمیشه بی طرف بود و من نسبت به یک شخصی بغض دارم ولی در قلمم بایستی بی طرف باشم.
5/آیا تاریخ میتواند عینی باشد یا همیشه تحت تاثیر ذهنیت نویسنده است؟
مبحث عینی بودن بسیار مفصل و پیچیده است اما باز برمیگرده به همون بی طرف بودن. تقریبا محاله یعنی بخوایم بگیم که عینی بودن تقریبا میشه گفت محاله، به هر حال ذهنیت نویسنده تاثیر خودش رو میگذاره حتی اگر تصمیم این رو داشته باشه که بر اساس اصل عینیت اون رو دنبال کنه در عمل میشه گفت چیزی به اسم عینی بودن امکان نداره فقط میتونیم کنترل بکنیم تا حدودی در یک قالب و در یک چهارچوبی قرار بگیره.
6/فرآیند انتخاب پژوهش های شما در تاریخ به چه صورت است؟
فرآیند انتخاب پژوهش ها برمیگرده به زمانی،دوره ای، مکانی و محل واقعه بعد شخصیت ها ، رجال سیاسی، قوانین محلی یا اون مکان هایی که مختص اون قوم بوده در ایران( به عنوان مثال ایران مشر.طه) و مرتبطبا قوم بختیاری و مکان هایی که قوانین از اونجا عازم شدند برای تصمیم گیری های مهم برای فتح اصفهان و برای فتح تهران.
نقاطی که توقف داشتند ، نقاطی که جنگیدند، مکان هایی که جلسه تشکیل دادند یا دو اردو بهم پیوستند مثل نقطه ای و شهری به اسم یعنی یک قریه کوچکه بادامک که نیروهای سپهدار تنکابنی و نیروهای سردار اسعد بختیاری به هم میپیوندند و میان به سمت تهران . پژوهش ها اینچنین فرآیندش انتخاب میشه بر اساس دوره مثلا🙁 دوره مشروطه، دوره استبداد صغیر و دوره ی کابینه ی صد روزه یا مثلا دولت در تبعید، کابینه ی نظام مافی ) و یا بر اساس اون مقطعی از تاریخ 20 ساله ی ایران از کودتای سوم اسفند 1299 تا سوم شهریور 1320 .
7/ در مواجهه با منابع تاریخی متناقض چگونه اعتبار سنجی انجام میدهید؟
اعتبار سنجی یک مبحثی است که به قدمت تاریخ بشر و تاریخ نویسی جای بحث داره جای سوال داره و اساتیدی که حداقل سند شناسی را در ایران بیناد گذاشتند مثل استاد “محمود افشار و استاد ایرج افشار و مرحوم باستانی پاریزی ” صاحب نظر و جریان ساز بودند. اول از منظر بررسی و نقد تاریخی مورد بررسی قرار میدیم، نقد مورخ میشه نقد بیرونی یعنی کسی که گوینده خبر هست، راوی هست. نقد متن میشه درونی و کسی که نویسنده متن هست وابستگی این شخص راوی به جریان های سیاسی، اجتماعی، دینی .ک مذهبی ه8مه ی اینها در نگارش اون شخص تاثیر داره. مثلا: سند بسیار به رفع این تناقض کمک میکنه ، اسناد مکتوب یا حالا که بعدها اسناد صوتی و اسناد تصویری هم به مجموعه اسناد اضافه شد. از دستورات ، فرامین ، تراجم، یادداشت ها، عکس ها، نقاشی ها ،فیلم های آرشیوی در نقد متن بسته به دوره ای که کار میکنیم استفاده میکنیم سراغ اون اسناد میریم مثلا عکس، فیلم، مصاحبه، صوت ، مکالمه تلفنی یا رادیویی همه ی اینها رو شامل میشه؛ کتاب هایی که شرح حال نویسی هستند،یادداشت های روزانه ای مثل یادداشت های روزانه ی ذکا الملک فروغی یا اسدالله علم در این دسته قرار میگیرند.
8/ چه تفاوت هایی میان تاریخ نگاری سنتی و مدرن وجود دارد؟
تاریخ نگاری سنتی بیشتر وقایع نگاری بوده و تاریخ نقلی ایست ولی از منظر تحولات تاریخ سیاسی پادشاهان و سلاطین به اون پرداخته شده اما در تاریخ نگاری مدرن از قرن 18 میلادی به بعد رویکردهای متفاوتی که نسبت به حوزه علوم انسانی صورت گرفت در مورد تاریخ هم از علوم مختلف کمک گرفته شد و حوزه های مختلفی همچون جامعه شناسی تاریخی، جغرافیای تاریخی به وجود آمدند و حتی در علومی مثل پزشکی و زنتیک و حتی هواشناسی اون اقلیم اینبار به مورخان کمک کردند حتی تاریخ اقتصاد ، تاریخ فرهنگی، تاریخ اجتماعی مورد توجه قرار گرفت و دانشمندان این علوم به علمای تاریخ کمک کردند و وارد این عرصه شدند. حتی رشته هایی مثل حقوق حقوق جزا ، حقوق اقتصاد و جرم شناسی به علم تاریخ بسیار کمک کرده.
مثل اینکه ما میخوایم یک کشف داشته باشیم ، به یکسری جواب ها برسیم، سوالاتی داریم منتهای اون مراتب صدسال، دویست سال، پنجاه سال از یک واقعه ای گذشته و میخوایم به جواب برسیم. علم جرم شناسی و مشتقات علم حقوق در اینجا بسیار به ما کمک میکنه. رویکرد تحلیل رشته های میان رشته ای تفاوت هایی هستش که در تاریخ نگاری سنتی و مدرن وجود داره.
9/ مهمترین چالش هایی که در پژوهش های تاریخی با آن مواجه میشوید کدام ها هستند؟
مهمترین چالش ها یا مشکلاتی که ما به آن بر میخوریم دسترسی به اسنادی هست که در مراکز اسناد وجود داره، بعضیها از بین رفته ، بعضی ها در اختیار خانواده ها یا مجموعه دارهایی هست که نگهداری میشه ولی حاضر نیستند اون رو در اختیار محققین و پژوهشگرها قرار بدن ، بعضی از اسناد هست که دسترسی به اون تقریبا غیر ممکنه مثلا در نهادی امنیتی و یا نظامی نگهداری میشه و باید در راس هرمی یا مدریتی اون مجموعه تصمیم گرفته بشه که آیا اون اسناد منتشر بشود یا نشود چون یک مدت زمانی باید از اون بگذره شامل مرور زمان بشه و یا اینکه بعضی از اسناد هست که منتشر شده و دراون مرکز اسناد هم نگهداری میشه اما فقط میتونی رویت بکنی و پژوهش گر نمیتونه یک نسخه از اون رو یا یه کپی حالا یه یک فایل از اون رو بر روی یک سی دییا فلش دریافت بکنه اینها مسائلی هستش که در همه جای دنیا کم و بیش و در جامعه ی ما هم با توجه به ملاحظات و محدودیت هایی که وجود داره حالا خوشبختانه یا متاسفانه وجود داره.
10/ تجربه یا خاطره ای که در حین پژوهش های تاریخی به یاد دارید اگر امکان دارد بازگو کنید؟
دسترسی به اسناد و کتاب هایی که سالها بدنبالش بودم و نسخه ای ازش پیدا نمیکردم وقتی به عنوان مثال در سازمان اسناد و کتابخانه ی ملی و یا در موسسه ی مطالعات تاریخ معاصر ایران پیدا کردم شیرینی و حلاوت خاصی داره چند قفسه مربوط به کتاب ها، اسناد و عکس های مرتبط با تاریخ مشروطه و تاریخ بختیاری پیدا کردم. فوق العادست اون حسی که اون لحظه به آدم دست میده.
11/نقش آرشیوها و کتب خطی و اسناد رسمی در تحقیقات تاریخی چگونه است؟
آرشیوها و کتب خطی خیلی تاثیر دارن در این تحقیقات مثلا : اسناد جز منابع دست اول به حساب میان ، منابع شامل کتاب ها هستند که شامل عکس، نقاشی ، دست نوشته ها، فرمان ها ، خواطیر و غیره و ذلک جز منابع دسته اول میشن و بسیار هم راهگشا هستند مخصوصا فرمان ها و دست نوشته ها مخصوصا از بین اینها باز اشاره میکنم به فرمان ها و دست نوشته ها و حتی مهری که یک شخص یک حاکم محلی یک خان طایفه پای اون سند یا پای اون عهدنامه زده اعتبار و ارزش تاریخی اون رو رسمیت داده .
12/ چه دوره ها یا موضوعات تاریخی برای شما جذاب تر هستند؟چرا؟
دوره قاجار از انقلاب مشروطه و دوره پهلوی اول برای من بسیار حالب هست البته زمینه ها و شکل گیری انقلاب مشروطه که برمیگرده به سالها قبل تر از انقلاب مشروطه یعنی تقریبا میشه گفت اگر بخواهیم به تاریخ میلادی عرض بکنم از 1896میلادی تا 1925 میلادی.
13/چطور با مسائل و اختلاف نظرهای تاریخی برخورد میکنید؟
مثل سوال در مورد تناقض تاریخی مقایسه با منابع و روایت های مختلف.
14/چگونه یافته های پژوهشی خود را به زبان ساده و قابل فهم برای عموم در دسترس قرار میدهید؟
یافته ها رو بعد از جمع آوری اطلاعات و کار پایش اطلاعات انجام میشه وارد تنظیم اطلاعات میشیم که دیگه باید تدوین بکنیم که به جوابسوال پژوهش برسیم در قالب یک مقاله یا یک کتاب به سوالات اصلی و فرعی جواب میدیم . بر اساس نقل قول مستقیم و غیر مستقیم به اون منابعی که بهش اشاره کردیم ارجاع میدیم.
15/ نقش تاریخ پژوهی در جامعه امروزی را چگونه میبینید؟
نقش تاریخ پژوهی در جامعه امروز هم به لحاظ سنتی و هم به لحاظ مدرن بسیار عقب مانده ایم مخصوصا با فناوری های روز دنیا در حوزه فیزیک ، شیمی و هوش مصنوعی در کشورهای توسعه یافته یک تیم حرفه ای از کارشناسان و متخصصان علم تاریخ در کنار مسئولین رده بالای کشورشان هستند اما ما کجا و آنها کجا .امیدوارم که روزی این اتفاق در کشور ما هم بیفته.
16/همکاری شما با گروه های تاریخی و افراد را برایمان بگویید؟
جاهایی که من باهاشون همکاری داشتم از قدیم انجمن ایرانی تاریخ ، انجمن فرهنگ بانان بختیاری ، انجمن تاریخ شفاهی ایران، موزه تصاویر معاصر جناب آقای حسین دهباشی، موسسه مطالعات تاریخ معاصر و جناب اقای دکتر مرتضی رسولی پور از اساتید تاریخ شفاهی.
17/ برای دانشجویانی که تازه وارد حوزه پژوهش تاریخ شدند چه توصیه هایی را دارید؟
بنده به عنوان یک عضو بسیار کوچک از خانواده تاریخ ایران این هستش که در کنار مطالعه ی کتاب های تاریخی در کارگاه های سندشناسی و تاریخ شفاهی و خط و زبان های مختلف شرکت کنند تا تسلط پیدا بکنند.منبع شناسی رو یاد بگیرند؛ به صورت تخصصی در یک مقطع خاص کار بکنند ، قدرت تحلیل داشته باشند (قدرت تحلیل تاریخی) راجع به روش های پژوهش در تاریخ مطالعه بکنند ، روش پژوهش بسیار مهم هستش (روش شناسی در تاریخ ) که اساتیذد بزرگ تاریخ مثل : مرحوم ایرج افشار به اون اشارات مهمی داشتند و فیلم ببینند ، فیلم مستند ببینند ، نسبت به تاریخ معاصر کشورشون بی تفاوت نباشند. از عکس های قدیمی هرنوع عکسی از نقاشی هایی که حتی از دوره باستان به جا مانده تا به امروز غافل نشوند بعد سند شناسی رو شده در اطرافیان خودشان (سند ازدواج و یا دست نوشته هایی که از قدیم مونده رو) بخونن، ببینند، یاد بگیرند؛ با سبک نگارش قدیم آشنا بشن و نکته دیگه اینکه بهخاطر داشته باشند که تاریخ بسیار بی رحمه ، تاریخ یک تیغ دو لبه هست که هم به ما آموزش میده نکات مختلف رو یاد میده و همیشه تکرار شده و بعد از ما هم تکرار خواهد شد و اینکه در کنار خوبی هاش تاریخ بسیار بی رحمه و باید با تاریخ دوست بود ، تاریخ رو نبایستی از خودمون برنجونیم. به عنوان یک کتابی که در قفسه کتاب داره خاک میخوره نباستی به این علم نگاه کرد مثل یک موجود زنده مثل یک انسان یا یک حویان یا گیاهی که حیات داره باید به تاریخ نگاه کرد ، باید باهاش حرف زد درد و دل کرد اونجاست که اونوقت برای آدم راهگشا میشه میتونه خیلی به آدم کمک بکنه در شرایط خاص در لحظات حساس میشه تصمیمات درست گرفتمثل همان جمله معروف و کتاب معروف:
گذشته چراغ راه آینده است
ممنون از همراهی شما تک تک عزیزان و بزگواران و همچنین با نهایت سپاس از جناب اقای ارجمندی برای حضورشان در مجله آنی و گفتگوی بسیار زیبایشان.
–ممنون از وقتی که در اختیار بنده گذاشتید و مجله وزین انی رو زحمت میکشید و به چاپ میرسانید ، انتشار یک مجله علمی- ادبی و فرهنگی در این زمانه بسیار کار مهم و تاثیرگذلر و پرباری هستش.دست مریزاد و خدا قوت میگم به شما سرکار خانم آرزومانیان.
تنها چیزی که به عنوان صحبت آخر میتونم بگم این هستش که هر علم و هر دانشی رو علاقمندان هر حوزه ای دوست دارند یاد بگیرند دنبالش برن اما دو چیز رو میتونم به عنوان توصیه از بزرگان از زمان ارسطو تا به زمان روشنفکران معاصرمون بیان کنم :
اول اینکه اگر خواستید در جامعه تاثیرگذار باشید و دنبال فلسفه نرفتید و حرف های فلاسفه برای عوام مردم سنگین بود میتونید با شعر و ترانه و ادبیات داستانی این رو به مردم یاد بدید مخصوصا شعر و اگر اون کار رو به هر دلیلی امکانش رو نداشتید که انجام بدید تاریخ رو دست کم نگیرید بلی :
تاریخ بس تکرار داردگه اسکندر گهی چنگیز دارد
سرشار از عشق باشید خدانگهدارتان
گفتگو در مورد تاریخ پژوهی – گفتگو در مورد حافظه جمعی است روایت هایی که هویت میسازند – مسیر میگشایند و پرسش بر می انگیزانند.
امیدوارم این گفتگو زمینه ای باشد برای تامل بیشتر – خواندن عمیق تر و باز اندیشی در آنچه گذشته می نامیم اما هنوز اما هنوز با ما زندگی میکند.
تا دیداری دیگر در سایه ی خداوند پاینده باشید و اندیشمند بمانید.
تا درودی دیگر به درود
